Executieve functies bij autisme

Autistic Mirror (Binnenperspectief)

Dat is monotropisme in combinatie met verschillende verwerkingseisen. Monotropisme betekent dat autistische aandacht zich intensief op weinig dingen concentreert. Daarvoor in de plaats gaat het dieper.

Complexe problemen hebben duidelijke parameters, logische structuren en gedefinieerde oplossingspaden. Je hersenen kunnen zich volledig in het probleem verdiepen. De aandacht vloeit in één enkel kanaal. Dat is de optimale toestand voor autistische verwerking.

E-mails zijn het tegenovergestelde: ze vereisen het jongleren met meerdere niveaus tegelijkertijd. Welke toon is gepast? Wat weet de ontvanger al? Welke impliciete verwachtingen zijn er? Hoe formeel moet het zijn? Dit zijn allemaal open parameters zonder eenduidige oplossing.

Daar komt Predictive Coding bij. Je hersenen simuleren alle mogelijke interpretaties van je woorden. Predictive Coding betekent dat je hersenen voortdurend voorspellingen over de toekomst maken en deze vergelijken met de realiteit. Bij e-mails zijn er oneindig veel mogelijke reacties die je hersenen doorspelen.

De e-mail is nooit "klaar", omdat er geen objectief eindpunt is. Bij complexe problemen weet je wanneer de oplossing klopt. Bij e-mails blijft altijd de onzekerheid: is dit nu juist geformuleerd?

Veel autistische personen ontwikkelen e-mailtemplates of vaste structuren om deze onzekerheid te verminderen. Dat maakt van de open taak een gestructureerde taak.

Autistic Mirror (Binnenperspectief)

Dat is Predictive Coding in actie. Predictive Coding betekent dat je hersenen voortdurend een model van de toekomst maken en op basis daarvan energie verdelen.

Je hersenen hebben 's ochtends de hele dag al doorgeresimuleerd. Niet alleen de afspraken zelf, maar ook de overgangen, de energieniveaus, de sensorische vereisten. Elk tijdsblok heeft een toegewezen functie. Wanneer een afspraak wordt verplaatst, is dat geen geïsoleerde gebeurtenis. Het is een systeemcrash.

De verschoven afspraak laat een gat achter dat je hersenen niet zomaar "vrij" kunnen laten. Ze moeten opnieuw berekenen: Wat gebeurt er in deze tijd? Hoe verschuift al het andere? Welke energie heb ik wanneer nodig? Deze herberekning vindt plaats op de achtergrond en verbruikt massieve middelen.

Daar komt Autistic Inertia bij. Autistic Inertia betekent dat toestandsveranderingen neurologisch anders worden aangestuurd. Onafhankelijk van motivatie. Je hersenen hadden zich op een bepaalde volgorde ingesteld. Nu moeten ze niet alleen herplannen, maar ook uit de "wacht op afspraak X" modus naar een nieuwe modus overschakelen. Deze overschakeling is neurologisch geblokkeerd.

Het gevoel van "ik krijg helemaal niets meer gedaan" is reëel. Je hersenen gebruiken alle beschikbare energie voor de herberekning en hebben geen capaciteit meer voor andere taken. Het is geen falen, maar een andere manier van tijdsverwerking.

Autistic Mirror (Binnenperspectief)

Executieve functies zijn de aansturingsprocessen van je hersenen. Planning, prioritering, taakstart, aandachtsverandering, werkgeheugen en impulsonderdrukking. Stel ze je voor als het besturingssysteem van een computer dat programma's start, wisselt en coördineert.

Bij autistische personen functioneren deze processen anders. Niet slechter, maar anders verdeeld. Dit hangt direct samen met monotropisme. Monotropisme betekent dat autistische aandacht zich intensief op weinig dingen concentreert.

Wanneer je volledige verwerkingscapaciteit gebonden is in een diepe aandachtstunnel, blijft er weinig over voor de "managerfuncties". De hersenen geven prioriteit aan diepte boven flexibiliteit.

Concreet vertoont zich dat als volgt:

• Taakstart: Zelfs als je weet wat je moet doen en het wilt doen, start de handeling niet. Dit is Autistic Inertia, geen luiheid.
• Prioritering: Alle taken lijken even belangrijk of even onbelangrijk. De hersenen kunnen niet "uitzoomen" om overzicht te krijgen.
• Tijdsblindheid: Tijd wordt in de aandachtstunnel niet lineair waargenomen. Vijf minuten of drie uur. Het voelt allebei hetzelfde aan.
• Taakwisseling: De overgang van de ene activiteit naar de andere vergt massieve energie, zelfs bij "kleine" wissels.

Dit is geen stoornis van de executieve functies in de klassieke zin. Het is een andere verdeling van de cognitieve middelen. Geoptimaliseerd voor diepgaande verwerking in plaats van voor multitasking.

Autistic Mirror (Binnenperspectief)

Dit is een perfect voorbeeld van PDA die Autistic Inertia ontmoet. PDA (Pervasive Drive for Autonomy) betekent automatische weerstand tegen waargenomen eisen. Ook tegen zelfopgelegde eisen. Inertia is de neurologische blokkade bij een toestandsverandering.

"Maak een to-do-lijst" wordt zelf een taak die op de niet-bestaande to-do-lijst zou moeten staan. De hersenen herkennen de paradox en blokkeren.

De meeste productiviteitssystemen zijn ontworpen voor neurotypische hersenen. Ze gaan ervan uit dat de taakstart een kleiner probleem is dan de organisatie. Bij autistische hersenen is het omgekeerd.

Sommige autistische personen omzeilen dit als volgt:

Externaliseren zonder druk: In plaats van "lijst schrijven" (taak), gedachten gewoon ergens achterlaten waar ze zichtbaar zijn. Post-its op de muur, spraakmemo's, willekeurige notities. Geen systeem, alleen uitbesteding.

Momentum benutten: Als je net ergens mee bezig bent en er schiet je een andere taak te binnen. Direct overstappen in plaats van opschrijven. De reeds actieve toestand omzeilt Inertia.

Lichaamsankers: Sommigen koppelen taken aan lichaamsbewegingen. Opstaan = een concreet ding doen. De beweging start de handeling, niet de beslissing.

Dit zijn geen regels. Alleen observaties van hoe sommige autistische hersenen de Inertia-PDA-combinatie omzeilen. Je hersenen vinden mogelijk heel andere wegen.